Sławni mieszkańcy lidzbarskiego zamku

Zgoła inną politykę wobec Rzeczypospolitej prowadził następca Tungena, jeden z najznakomitszych biskupów warmińskich to Łukasz Watzenrode (1489 - 1512), rodem z Torunia, wuj Mikołaja Kopernika. Gruntownie wykształcony, posiadający znaczne wpływy na dworze królewskim Watzenrode był zdecydowanym przeciwnikiem Zakonu Krzyżackiego. Snuł on śmiałe plany ostatecznej likwidacji Zakonu w Prusach i czynił starania wokół wywyższenia kościoła warmińskiego przez stworzenie arcybiskupstwa warmińskiego.

Z zamkiem lidzbarskim związali swoje losy najwybitniejsi reprezentanci kultury polskiej XVI wieku: humanista, poeta i pierwszy polski zawodowy dyplomata - Jan Dantyszek (1537 - 1548), światły przyjaciel Kopernika - Tiedeman Gciese (1549 - 1550), czołowy przywódca europejskiej kontrreformacji - Stanisław Hozjusz (1551 - 1579) oraz wielki historyk i pisarz - Marcin Kromer (1579 - 1589).

Rzecz charakterystyczna, że wszyscy wymienieni pochodzili z rodzin mieszczańskich, a do herbów szlacheckich doszli tylko drogą własnej pracy i wielkością umysłów. Zamek lidzbarski był dla nich ostatnim aktem nobilitacji. Za ich czasów rozmnożyły się niepomiernie w zamku unikalne dzieła sztuki, wzięła początek słynna później "biblioteka heilsberska". Rozwijali oni również talenty ludzkie, które ściągały do lidzbarskiej rezydencji i wiązali je z Warmią. Do nich należeli m. in. biografowie i historycy Stanisław Reszka i Tomasz Treter.

Atrakcyjność bogatego biskupstwa warmińskiego, zmiany społeczne w Rzeczypospolitej i dążenia królewskie do ściślejszego zespolenia Warmii z Koroną powodują, że zamek lidzbarski nie był wyłącznie siedzibą uczonych. Ich miejsca zajmowali z kolei ambitni politycy i mężowie stanu łączący jednak bardzo często swoją działalność publiczną z dalszym wzbogaceniem lidzbarskiego centrum kultury. Lista tych osób o nazwiskach prawie wyłącznie polskich jest długa.

Poczet wielkich mieszkańców zamku lidzbarskiego zamykają nazwiska dwóch sławnych Polaków - Adama Stanisława Grabowskiego (1741 - 1766) i Ignacego Krasickiego (1766 - 1795). Pierwszy z właściwą sobie zapobiegliwością patronował różnorodnej działalności artystycznej i naukowej. Ślady trudu artystycznego Grabowskiego widoczne są do dzisiaj prawie na terenie całej Warmii. Z jego też inicjatywy ogłoszono drukiem po raz pierwszy kronikę Gall Anonima, a topograf Endersch opracował całkiem nowoczesną mapę Warmii. Dzięki Grabowskiemu ziemia warmińska przeżywała poważny rozkwit gospodarczy. Grabowski wybudował pałac w Smolajnach i kościół we Frankowie, przebudował przedzamcze swojej rezydencji.

Ignacy Krasicki to ostatni Polak na stolicy biskupów warmińskich - od 13 września 1772 r. , poddany .króla pruskiego Fryderyka II Poeta, prozaik, komediopisarz, encyklopoedysta i publicysta. Uczestnik słynnych obiadów czwartkowych u króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Współzałożyciel i współpracownik F. Bohomolca - wydawcy "Monitora". W Lidzbarku, gdzie powstała większość jego utworów, gromadził wokół siebie uczonych, artystów i malarzy. Zorganizował teatr i wieczory literackie, zbudował oranżerię, a jego ogrody były znane w całej Polsce. W zamku zgromadził bogaty księgozbiór, ogromną kolekcję grafik, posiadał liczącą się galerię obrazów i zbiory geologiczne, a jego twórczość, zaliczana do najświetniejszych w polskim oświeceniu, była popularna i ceniona przez współczesnych, zaś poezja cieszy się poczytnością do dzisiaj.